Tiêu dùng bền vững là gì? Nguyên tắc và cách thực hành

Trước thực trạng ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu, tiêu dùng bền vững đã trở thành trách nhiệm tất yếu để bảo vệ tương lai. Hành trình này không bắt đầu từ những điều phi thường mà được kiến tạo ngay trong giỏ hàng và cách chi tiêu hàng ngày của bạn. Vậy cụ thể tiêu dùng bền vững là gì, mô hình này dựa trên những trụ cột nào và làm sao để thực hành tài chính xanh hiệu quả? Hãy cùng Techcombank khám phá câu trả lời ngay dưới đây.

Sống xanh không chỉ là lựa chọn cá nhân, mà là trách nhiệm chung của mỗi người.

1. Tiêu dùng bền vững là gì? Vì sao cần hướng tới tiêu dùng bền vững?

1.1. Tiêu dùng bền vững là gì?

Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu đang dịch chuyển từ mô hình kinh tế tuyến tính truyền thống (Khai thác - Sản xuất - Tiêu dùng - Thải bỏ) sang mô hình kinh tế tuần hoàn, khái niệm "tiêu dùng bền vững" đã trở thành kim chỉ nam cho mọi hoạt động thương mại.

Theo Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), tiêu dùng bền vững được định nghĩa là việc sử dụng các dịch vụ và sản phẩm đáp ứng các nhu cầu cơ bản, mang lại chất lượng cuộc sống tốt hơn, đồng thời giảm thiểu tối đa việc sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên, các chất độc hại, cũng như lượng chất thải và chất ô nhiễm trong suốt vòng đời của dịch vụ hoặc sản phẩm đó, nhằm không gây nguy hại đến nhu cầu của các thế hệ tương lai.

Tại Việt Nam, khái niệm này đã được luật hóa và nêu rõ trong các văn bản chiến lược quốc gia.

Căn cứ Khoản 11 Điều 3 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023, tiêu dùng bền vững được quy định là việc sử dụng sản phẩm, dịch vụ đáp ứng nhu cầu mục đích sinh hoạt, tiêu dùng của cá nhân, gia đình, cơ quan, tổ chức đồng thời giảm thiểu tác động tiêu cực về kinh tế, xã hội và môi trường.

Theo Quyết định số 889/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Chương trình hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững giai đoạn 2021 - 2030, tiêu dùng bền vững gắn liền với việc thúc đẩy các mô hình quản lý, thắt chặt vòng đời sản phẩm từ khâu thiết kế, sản xuất, phân phối cho đến tiêu dùng và tái chế nhằm sử dụng hiệu quả, tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên. Bản chất của xu hướng này không phải là thắt lưng buộc bụng hay ngừng tiêu dùng, mà là tiêu dùng có trách nhiệm - nơi người mua cân nhắc kỹ lưỡng về dấu chân sinh thái (ecological footprint) của mỗi sản phẩm trước khi đưa ra quyết định thanh toán.

Tiêu dùng bền vững đã trở thành kim chỉ nam cho mọi hoạt động thương mại.

1.2. Vì sao cần hướng tới tiêu dùng bền vững?

Việc dịch chuyển sang tiêu dùng bền vững không còn là một lựa chọn mang tính khuyến khích, mà đã trở thành một yêu cầu sống còn do ba nguyên nhân cốt lõi sau:

• Sự cạn kiệt tài nguyên và khủng hoảng khí hậu: Lối sống tiêu dùng nhanh, lãng phí đang đẩy Trái Đất vượt qua các giới hạn sinh thái. Việc khai thác quá mức tài nguyên phục vụ cho nhu cầu tiêu thụ ngắn hạn đang làm trầm trọng hóa hiệu ứng nhà kính và ô nhiễm rác thải nhựa đại dương
• Áp lực từ sự thay đổi chính sách toàn cầu: Việt Nam đã cam kết đạt mức phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050 tại Hội nghị COP26. Để đạt được mục tiêu này, lộ trình thay đổi hành vi tiêu dùng của người dân và làn sóng siết chặt tiêu chuẩn xanh từ các thị trường xuất khẩu lớn (như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon - CBAM của EU) buộc chuỗi cung ứng trong nước phải chuyển mình
• Lợi ích trực tiếp cho sức khỏe và tài chính cá nhân: Tiêu dùng bền vững hướng con người đến các sản phẩm hữu cơ, không hóa chất độc hại, bảo vệ sức khỏe thể chất lâu dài. Đồng thời, việc đầu tư vào các thiết bị tiết kiệm năng lượng hoặc sản phẩm có vòng đời dài (như xe điện, đồ gia dụng thông minh) giúp người tiêu dùng tối ưu hóa bài toán chi phí tài chính trong dài hạn

2. 3 trụ cột cốt lõi của tiêu dùng bền vững

Tiêu dùng bền vững không đứng độc lập mà là một cấu phần trọng yếu của tam giác phát triển bền vững, được vận hành dựa trên sự cân bằng tuyệt đối giữa 3 trụ cột thuộc mô hình 3P:

• Môi trường (Planet): Tập trung vào việc giảm thiểu tác động tiêu cực lên hệ sinh thái bằng cách ưu tiên các sản phẩm sử dụng năng lượng tái tạo, giảm dấu chân carbon, phân loại rác tại nguồn, áp dụng quy trình tái chế (mô hình 5R) và tuyệt đối từ chối các sản phẩm nhựa dùng một lần hay chất dẻo khó phân hủy
• Kinh tế (Profit): Thúc đẩy hiệu quả tài chính lành mạnh dài hạn bằng việc đầu tư vào công nghệ xanh và sản phẩm chất lượng cao (giúp tối ưu chi phí vận hành, bảo trì); đồng thời nhu cầu tiêu dùng xanh sẽ kích thích doanh nghiệp phát triển chuỗi cung ứng khép kín, tạo ra các phân khúc thị trường mới đầy tiềm năng như thực phẩm hữu cơ hay năng lượng sạch
• Xã hội (People): Đảm bảo tính nhân văn và công bằng bằng cách hướng người mua ưu tiên lựa chọn sản phẩm từ các doanh nghiệp thực hiện thương mại công bằng (Fair Trade) - cam kết bảo đảm an toàn lao động, trả lương xứng đáng, không bóc lột, đồng thời hỗ trợ phát triển kinh tế cho các cộng đồng bản địa và yếu thế

3 trụ cột của tiêu dùng bền vững.

3. Nguyên tắc "vàng" trong tiêu dùng bền vững

Dựa trên các khuyến nghị chiến lược của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) nhằm hiện thực hóa định nghĩa trên vào đời sống, người tiêu dùng và doanh nghiệp toàn cầu đang áp dụng nguyên tắc "vàng" mang tên Mô hình 5R:

• Refuse (Từ chối): Kiên quyết nói "không" với các sản phẩm gây hại cho môi trường khi không thực sự cần thiết, điển hình như túi nilon, ly nhựa dùng một lần, hoặc các sản phẩm có bao bì đóng gói quá mức (over-packaging)
• Reduce (Giảm thiểu): Hạn chế việc mua sắm bốc đồng, kiểm soát nhu cầu tiêu dùng ở mức "đủ và cần thiết", đồng thời tiết kiệm năng lượng, nguồn nước và thực phẩm trong sinh hoạt hàng ngày
• Reuse (Tái sử dụng): Kéo dài vòng đời của sản phẩm bằng cách ưu tiên các vật dụng có thể dùng nhiều lần (bình giữ nhiệt, túi vải), chọn sửa chữa đồ dùng bị hỏng thay vì mua mới, hoặc sáng tạo công năng mới cho những món đồ cũ
• Recycle (Tái chế): Thực hiện phân loại rác thải tại nguồn để đảm bảo các vật liệu như nhựa, thủy tinh, kim loại, giấy được đưa trở lại chu kỳ sản xuất một cách khoa học
• Rot (Phân hủy): Tận dụng tối đa lượng rác thải hữu cơ từ nhà bếp (vỏ trái cây, rau thừa) để ủ thành phân bón sinh học cho cây trồng, trả lại chất dinh dưỡng tự nhiên cho đất thay vì đẩy chúng ra các bãi chôn lấp tập trung

5R - Nguyên tắc "vàng" trong tiêu dùng bền vững.

4. Thực trạng và xu hướng tiêu dùng bền vững tại Việt Nam

4.1. Thực trạng tiêu dùng bền vững tại Việt Nam

Tại Việt Nam, tiêu dùng bền vững đã dịch chuyển từ một khái niệm mang tính "khuyến khích" sang một xu hướng hành vi rõ rệt mang tính đại chúng.

Theo các báo cáo khảo sát hành vi người tiêu dùng gần đây của NielsenIQ Việt Nam và Kantar, nhận thức của người dân về môi trường đang ở mức cao kỷ lục trong khu vực. Làn sóng này được thúc đẩy mạnh mẽ bởi thế hệ trẻ (Gen Z và Millennials) - những người coi lối sống xanh là một hệ giá trị khẳng định bản sắc cá nhân.

Tuy nhiên, thực trạng hiện nay cho thấy vẫn tồn tại một "khoảng cách lớn giữa nhận thức và hành động".

Dù phần lớn người tiêu dùng khẳng định họ ủng hộ các sản phẩm thân thiện với môi trường, nhưng tỷ lệ thực tế bỏ tiền ra chi trả cho các sản phẩm này vẫn gặp rào cản. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở mức giá của sản phẩm xanh thường cao hơn từ 15% đến 30% so với sản phẩm thông thường, hệ thống phân phối chưa đồng đều và đặc biệt là tình trạng "Tẩy xanh" (Greenwashing) - doanh nghiệp mập mờ về chứng nhận môi trường khiến người tiêu dùng mất niềm tin (Bộ Công Thương, 2024).

4.2. Các xu hướng tiêu dùng bền vững nổi bật

Bất chấp những thách thức về chi phí và niềm tin, thị trường Việt Nam vẫn ghi nhận những bước chuyển dịch mang tính đột phá ở 3 nhóm ngành hàng chủ lực:

• Xu hướng xanh hóa ngành F&B (Thực phẩm & Đồ uống): Người tiêu dùng dịch chuyển mạnh mẽ sang thực phẩm có nguồn gốc hữu cơ (organic), sản phẩm canh tác bền vững. Các chuỗi quán cà phê và nhà hàng lớn tại các đô thị đã đồng loạt thay thế ống hút, ly nhựa bằng các vật liệu tự phân hủy như ống hút tre, cỏ bàng, hộp bã mía
• Sự lên ngôi của Thời trang Bền vững (Slow Fashion): Người tiêu dùng bắt đầu quay lưng với thời trang nhanh để tìm đến các sản phẩm có tính bền vững. Các thương hiệu nội địa (local brands) ứng dụng các loại vải sợi tự nhiên, vải tái chế từ bã cà phê, sợi sen, sợi tre ngày càng được ưa chuộng nhờ tính minh bạch trong chuỗi cung ứng
• Hóa mỹ phẩm thuần chay và giải pháp "Refill" (Lấp đầy lại): Các dòng mỹ phẩm thân thiện với động vật (cruelty-free), sản phẩm tẩy rửa sinh học không chứa hóa chất độc hại ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng. Đặc biệt, mô hình "Refill Station" (người dùng mang chai lọ cũ đến các cửa hàng để mua bù lượng nước giặt, dầu gội) đang phát triển mạnh tại Hà Nội và TP.HCM nhằm giảm thiểu tối đa rác thải nhựa packaging ra môi trường

Thay túi nilon bằng túi tái sử dụng là một trong những hành động tiêu dùng bền vững được hưởng ứng hiện nay.

5. Người tiêu dùng nên làm gì để tiêu dùng bền vững

Để hiện thực hóa mục tiêu “giảm thiểu tối đa việc sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên... trong suốt vòng đời của dịch vụ hoặc sản phẩm” theo đúng tinh thần của UNEP (UNEP, 2015), hành động của mỗi cá nhân trong đời sống hàng ngày chính là mắt xích quyết định.

Bên cạnh việc thay đổi thói quen ăn uống, thời trang, người tiêu dùng thông thái ngày nay đang hướng tới việc "xanh hóa" ngay cả trong cách quản lý và sử dụng tài chính.

5.1. Giảm thiểu sử dụng tiền mặt và hóa đơn giấy

Tiền mặt vẫn là phương tiện phổ biến ở nhiều nơi, nhưng việc sản xuất, vận chuyển và tiêu hủy tiền giấy hoặc tiền xu đều tiêu tốn tài nguyên và phát thải khí nhà kính. Tương tự, hóa đơn giấy, sao kê in, biên lai rút tiền ATM… tuy nhỏ lẻ nhưng khi cộng dồn cũng tạo ra lượng rác thải giấy đáng kể.

Chuyển sang thanh toán không tiền mặt và sử dụng hóa đơn điện tử là một trong những cách đơn giản và hiệu quả nhất để giảm tác động đến môi trường. Việc thực hiện giao dịch qua ngân hàng số, ví điện tử không chỉ nhanh chóng mà còn giúp hạn chế giấy in, giảm thiểu nhu cầu di chuyển, từ đó tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải gián tiếp.

Ví dụ: Chỉ cần mở tài khoản Techcombank và cài đặt Techcombank Mobile, bạn đã có thể chuyển tiền, thanh toán hoá đơn, quản lý thẻ, tiết kiệm, đầu tư, vay tiền online… chỉ trên một chiếc điện thoại. Toàn bộ giao dịch tiền ra, tiền vào sẽ được hệ thống tự động lưu trữ và phân tích để giúp bạn quan sát trọn vẹn bức tranh tài chính cá nhân.

>>> Tham khảo bài viết Mobile Banking là gì? Khám phá ứng dụng ngân hàng số tốt nhất để hiểu hơn về Techcombank Mobile.

Sử dụng ngân hàng số để giảm thiểu sử dụng tiền mặt và hóa đơn giấy.

5.2. Lựa chọn ngân hàng và dịch vụ tài chính xanh

Không phải tất cả các tổ chức tài chính đều có cùng cam kết về môi trường. Việc lựa chọn ngân hàng có chiến lược phát triển bền vững, ưu tiên đầu tư vào năng lượng tái tạo, cung cấp sản phẩm tài chính xanh như thẻ ngân hàng xanh, tín dụng xanh hoặc khoản vay liên kết bền vững… chính là một cách tiêu dùng bền vững.

>>> Có thể bạn quan tâm lãi suất vay ngân hàng hiện nay để hiểu hơn về các loại dịch vụ hiện có của ngân hàng.

Ngoài sản phẩm, dịch vụ, yếu tố công nghệ và vận hành cũng đóng vai trò quan trọng. Các ngân hàng tiên phong về số hóa thường có khả năng giảm giấy tờ, tiết kiệm tài nguyên và khuyến khích khách hàng sử dụng các kênh giao dịch thân thiện hơn với môi trường.

Ưu tiên lựa chọn ngân hàng và dịch vụ tài chính xanh.

Tại Việt Nam, Techcombank là một trong những ngân hàng có trách nhiệm và tham gia tích cực trong các hoạt động phát triển bền vững. Định hướng bởi tầm nhìn “Chuyển đổi ngành tài chính, nâng tầm giá trị sống”, ngân hàng đặt trọng tâm vào phát triển các sản phẩm có tác động tích cực đến môi trường và xã hội.

Các cột mốc trong năm 2025 dưới đây đã cho thấy cam kết mạnh mẽ này:

• Phát hành thành công trái phiếu xanh trị giá 500 tỷ VND
• Phát hành khoảng 1 triệu thẻ thanh toán và thẻ tín dụng Techcombank Visa Eco tích hợp công nghệ theo dõi dấu chân carbon
• Thu xếp thành công khoản tài trợ dài hạn từ Ngân hàng Đầu tư Châu Âu trị giá 200 triệu EUR
• Hơn 3,000 lượt tham gia các chương trình đào tạo ESG nội bộ nhằm xây dựng năng lực
• Chiến dịch “Đông Trao” thu hút hơn 8,000 cán bộ nhân viên tham gia, trồng hơn 40,000 cây xanh và hỗ trợ hơn 1,000 trẻ em
• Đóng góp tổng cộng 231 tỷ VND cho các hoạt động vì cộng đồng trên toàn quốc
• TOP 20 doanh nghiệp niêm yết có thực hành ESG tốt nhất
• Ngân hàng tốt nhất Việt Nam về phát triển bền vững (FinaceAsia)

>>> Cùng theo dõi hành trình của Techcombank tại trang Phát triển bền vững.

Lựa chọn ngân hàng và dịch vụ tài chính xanh để tiêu dùng bền vững.

5.3. Thanh toán có trách nhiệm

Thanh toán xanh không chỉ nằm ở hình thức, mà còn ở mục đích và hành vi tiêu dùng. Việc chi tiêu cho những sản phẩm, dịch vụ có chứng nhận môi trường, ưu tiên doanh nghiệp sản xuất bền vững hoặc từ chối sử dụng hàng hóa gây hại sinh thái là những lựa chọn thanh toán có trách nhiệm.

Bộ đôi thẻ tín dụng và thẻ thanh toán Techcombank Visa Eco được làm từ nhựa tái chế thân thiện với môi trường.

5.4. Ưu tiên sản phẩm địa phương và thực phẩm mùa nào thức nấy

Việc lựa chọn nông sản, hàng hóa được sản xuất ngay tại địa phương giúp cắt giảm tối đa quãng đường vận chuyển, từ đó giảm lượng khí thải carbon từ phương tiện giao thông. Đồng thời, ăn thực phẩm đúng mùa giúp hạn chế lượng hóa chất bảo quản và năng lượng tiêu tốn cho các hệ thống kho lạnh lưu trữ lâu ngày.

5.5. Tái chế sản phẩm và phân loại rác tại nguồn

Trước khi vứt bỏ một món đồ, hãy cân nhắc sửa chữa hoặc quyên góp nếu còn công năng sử dụng. Đối với rác thải sinh hoạt hàng ngày, việc chủ động phân loại ngay tại nhà thành rác tái chế (giấy, nhựa, kim loại) và rác hữu cơ sẽ giúp hệ thống xử lý rác giảm tải, thúc đẩy chu trình kinh tế tuần hoàn vận hành hiệu quả hơn.

5.6. Tiết kiệm năng lượng và tài nguyên trong sinh hoạt

Hành vi tiêu dùng bền vững đơn giản nhất chính là tắt các thiết bị điện khi không sử dụng, chuyển sang dùng bóng đèn LED tiêu hao ít điện năng và sử dụng nước tiết kiệm. Khi mua sắm đồ điện gia dụng (tủ lạnh, máy giặt, điều hòa), hãy ưu tiên các dòng máy có nhãn năng lượng 5 sao hoặc công nghệ Inverter để tối ưu hóa hiệu suất dòng điện.

Trong hành trình hướng đến tiêu dùng bền vững, thanh toán "xanh" là điểm khởi đầu thiết thực và dễ tiếp cận nhất. Từ việc thay đổi phương thức giao dịch, lựa chọn đơn vị cung cấp dịch vụ tài chính có trách nhiệm, đến việc ý thức rõ ràng hơn trong hành vi chi tiêu - tất cả đều là những bước tiến quan trọng giúp cân bằng giữa nhu cầu cá nhân và trách nhiệm với môi trường.

Thay đổi nhỏ mỗi ngày, nhưng cộng hưởng tạo nên chuyển biến lớn cho một hệ sinh thái tài chính xanh hơn, sạch hơn và bền vững hơn.

Lưu ý: Thông tin trong bài viết chỉ mang tính tham khảo và có thể thay đổi theo từng thời điểm. Để cập nhật chính sách sản phẩm của Techcombank chính xác nhất, vui lòng truy cập các trang sản phẩm từ website Techcombank hoặc liên hệ các phương thức dưới đây:

• Hệ thống chi nhánh/phòng giao dịch Techcombank trên toàn quốc
• Trung tâm Dịch vụ khách hàng (hotline 24/7): 1800 588822 (trong nước) hoặc +84 24 39446699 (quốc tế)
• Email: call_center@techcombank.com.vn